Het gebruik van drawbars |
Tekst: Bill Irwin (vertaling: Ton Modderman) |
Drawbars werden en worden door vele merken orgels gebruikt. Tegenwoordig komen ze zelfs op keyboards voor. Maar drawbars zijn voor het eerst èn sedert het prilste begin door Hammond toegepast, waardoor de drawbars vrijwel een handelsmerk van Hammond zijn geworden. Omdat er wel een aantal wetenswaardigheden rondom drawbars is te vertellen, heb ik een artikel van Bill Irwin vertaald uit het blad "Keyboard" van april 1981. Er wordt in dit artikel uitgegaan van een set van 9 drawbars, maar er zijn ook sets van 8 en 7 drawbars mogelijk. Dit houdt verband met de manualen (onder / boven) of de mogelijkheden van het orgel zelf. De 4 basisdrawbars zijn er altijd en worden al dan niet links en/of rechts aangevuld.
Drawbars
Het idee achter drawbars is de organist de controle te geven over de afzonderlijke harmonische klanken van zijn of haar klankkleur. Harmonischen in termen van akoestiek zijn de individuele componenten van de klanken die tezamen één totaalklank vormen, die de toehoorder als een ondeelbare klank ervaart. Als je naar een fluit luistert, een hobo en dan naar een klarinet die allen dezelfde noot spelen, dan wordt het onderscheid tussen de klanken en de kleur van de verschillende instrumenten gevormd door de verschillende aanwezige harmonischen of boventonen.
De eerste harmonische wordt de 'basis' genoemd en die correspondeert met de actuele toonhoogte van de aangeslagen toets op het klavier. Daarboven is een serie van boventonen waarvan de frequenties onderling een bepaalde verhouding hebben, die correspondeert met een rekenkundige reeks. In dit artikel zullen we de wiskundige kant maar laten zitten. Alles wat je er van moet weten is dat de successievelijke boventonen een serie van steeds kleiner wordende intervallen (tussenruimten) vormen als de toonhoogte stijgt. De tweede harmonische ligt één octaaf hoger dan de eerste (basis)harmonische. De derde harmonische ligt een reine kwint boven de tweede; de vierde harmonische ligt een reine kwart boven de derde (daarmee komt de vierde twee octaven boven de eerste), enz. Om de onderlinge toonhoogten tussen de verschillende drawbars goed te kunnen horen, houden we op het klavier de centrale C ingedrukt en trekken de drawbars één voor één uit. Dan zul je de volgende noten horen.
c, g', c', c'', g'', c''', e''', g''', c''''
Om de mogelijkheden van de drawbars te vergroten hebben de ontwerpers 2 drawbars links van de basisklank toegevoegd. Ze klinken als ondertonen (harmonischen) op de basisklank.
De namen van de drawbars van links naar rechts zijn:
| 16' | sub-dominant | |
| 5-1/3' | sub-derde harmonische | (quint) |
| 8' | basisklank (dominant) | (fluit) |
| 4' | tweede harmonische | (fluit) |
| 2-2/3' | derde harmonische | (nazard) |
| 2' | vierde harmonische | (fluit) |
| 1-3/5' | vijfde harmonische | (terts) |
| 1-1/3' | zesde harmonische | (larigot) |
| 1' | achtste harmonische | (fluit) |
De zevende harmonische klinkt als een hoge bes en is vanwege de dissonantie weggelaten
De aanduidingen zijn een overblijfsel van de voetlengten van pijporgels. Ze vertegenwoordigen in theorie de lengte van de orgelpijp waardoor de lucht zich verplaatst. Hoe hoger het getal, hoe langer de pijp, hoe lager de toon.
Gebruik
De navolgende beschrijving van het gebruik van de drawbars zal je als een algemeen richtsnoer moeten beschouwen. Hou er wel rekening mee dat er wel eens verrassingen te voorschijn komen als je harmonischen gaat mengen.
| Drawbar 16' | voegt diepte toe aan een combinatie |
| Drawbar 5-1/3' | voegt een dof metalig geluid toe |
| Drawbar 8' | voegt kracht toe en laat van zijn aanwezigheid horen |
| Drawbar 4' | voegt helderheid toe |
| Drawbar 2-2/3' | voegt strings en riet toe |
| Drawbar 2' | voegt een extra sprankeling toe |
| Drawbar 1-3/5' | voegt, als het met mate wordt gebruikt, strings toe en brass als het flinker wordt gebruikt |
| Drawbar 1-1/3' | maakt de klank van drawbar 1-3/5' rijker |
| Drawbar 1' | voegt nog extra sprankeling toe en dient spaarzaam te worden gebruikt |
De witte drawbars en de 1e bruine drawbar worden 'consonant' genoemd omdat ze allen dezelfde noot, verdeeld over verschillende octaven, produceren.
De zwarte drawbars en de 2e bruine drawbar worden 'dissonant' genoemd omdat ze andere noten van de toonladder produceren. Omdat deze andere noten zijn afgeleid van een toonladder die a tempera gestemd is, passen ze niet exact in de serie harmonischen en daardoor zijn ze nog iets meer dissonant.
Elke drawbar kan worden uitgetrokken in de standen 0 tot en met 8. Drawbar-registraties worden meestal voorgesteld door een groep cijfers, bijvoorbeeld: 00 8808 000 (voor elke drawbar 1 cijfer). Hoe hoger het nummer bij de betreffende drawbar hoe luider het bij deze drawbar behorende geluid klinkt. De groepering van de nummers (xx xxxx xxx bij 9 drawbars) houdt verband met de basisfuncties van de drawbars. Voor 9 drawbars geldt dat de eerste 2 nummers diepte en eventueel wat scherpte toevoegen. Het zijn in feite sub-harmonischen (dus harmonischen in de laagte). De 4 centrale drawbars vormen de basis van de totaalklank. En de laatste 3 harmonischen voegen extra hoogte toe. In feite wordt er rond de 4 centrale drawbars zowel een extra tint in de hoogte en of de laagte toegevoegd door de 2 respectievelijk 3 andere drawbars.
Het concept van gebruik van drawbars geeft de organist de volledige controle over de componenten waaruit van de klank is opgebouwd. Dit in tegenstelling tot vaste instellingen van een beperkter aantal klanken. Dit geeft de organist de mogelijkheid om met een groot aantal verschillende klanken te kunnen spelen. Ook kunnen klanken naar wens op subtiele wijze worden aangepast aan het gehoor. De uiteindelijke klank wordt bepaald door de verschillende intervallen met een gevarieerde sterkte.
De manier van registreren
Wanneer je een opgegeven registratie instelt, dan dien je de drawbar zover uit te trekken dat het bedoelde nummer juist zichtbaar is. Om de snelheid en de nauwkeurigheid van de instelling te vergroten, wordt het volgende aanbevolen. Indien de drawbar maximaal tot halverwege (0 t/m 4) uitgetrokken moet worden, trek de drawbar dan vanuit de 0-stand langzaam uit tot het gewenste cijfer zichtbaar wordt. In het andere geval (5 t/m 8) dient de drawbar eerst maximaal uitgetrokken te worden en daarna langzaam ingeduwd tot de verlangde stand is bereikt. Verschuif, indien dat mogelijk is, meerdere drawbars tegelijkertijd. En gebruik voor het snel induwen de bovenzijde van de vingers met een stotende beweging.
Hoe een bepaalde klank wordt opgebouwd
Laten we als voorbeeld eens de klank van een klarinet opbouwen. Begin met alle drawbars in de 0-stand. Druk op het klavier de centrale C in. In eerste instantie horen we niets. Trek vervolgens de 8' drawbar langzaam uit en we horen het geluid beginnen en sterker worden. Daarna wordt ook de 1-3/5' drawbar langzaam uitgetrokken (stand is nu 00 8000 800) en luister naar de aparte klanken. Blijf nu naar deze twee klanken luisteren en trek vervolgens langzaam de 2 2/3' drawbar uit (stand is nu 00 8080 800). Je zou nu nog steeds in staat moeten zijn de 3 verschillende klanken apart te onderscheiden terwijl de centrale C nog steeds ingedrukt is. Speel nu de toonladder van C en merk op dat de 3 verschillende klanken samenvloeien tot één klank, namelijk die van een klarinet. Wanneer je eenmaal dit samengestelde geluid hebt waargenomen, is het normaal gesproken bijna onmogelijk om de klank weer in je hoofd uiteen te rafelen in de samenstellende klanken.
